Een eerste verkenning vanuit het onderwijs
Inleiding
Om met elkaar in dialoog te gaan over dit conflict, is het van belang dat we het met elkaar eens zijn over een aantal basisfeiten, the basics, van dit conflict. In het dagelijkse nieuws word je geconfronteerd met feiten en verklaringen van de dag, maar voor een goed begrip heb je kennis nodig over de ruimere context, over een ruimere tijdspanne.
Die context en bijkomende duiding krijg je in duidingsprogramma’s of vind je op sociale media, door mensen van allerlei pluimage: meer of minder gezaghebbende experten, journalisten, onderzoekers of universiteitsprofessoren, maar ook politici, schrijvers, bekende personen of influencers. Maar al snel merk je dat je in een arena bent terecht gekomen waar een strijd wordt ‘uitgevochten’ om jouw perceptie, om jouw ziel. Er wordt massaal ingezet om jouw perceptie in een bepaalde richting te beïnvloeden.
Op zich is daar niets mis mee zolang de waarheid geen geweld wordt aangedaan. En daar wringt het schoentje: niet iedereen is op eenzelfde manier begaan met ‘de waarheid’. Eén van de meest invloedrijke historici die in dit conflict door verschillende partijen voortdurend naar voren wordt geschoven als een onafhankelijke en betrouwbare (!) wetenschapper, als bron bij uitstek, en wiens invloed op journalisten en opiniemakers gigantisch is geweest en nog steeds is [1], zei zo het volgende over zijn ‘wetenschappelijk’ historisch werk:
De strijd gaat inderdaad over ideologie, niet over feiten. Wie weet wat feiten zijn? We proberen zoveel mogelijk mensen ervan te overtuigen dat onze interpretatie van de feiten de juiste is, en we doen dit vanwege ideologische redenen, niet omdat we waarheidszoekers zijn.
Dit is een uitgesproken en betwiste visie, die niet door iedereen gedeeld wordt, maar die wel duidelijk maakt hoe sterk interpretatie en ideologie in dit debat een rol spelen.
We komen hier in een latere bijdrage uitgebreid op terug, maar ik vermeld het alvast hier bij het begin zodat je begrijpt dat de strijd om jouw mening en jouw perceptie van de feiten, een strijd is om de publieke opinie om zo het politieke besluitvormingsproces te beïnvloeden en dat je dus ook regelmatig in contact komt met propagandisten voor wie feiten niet belangrijk zijn, zolang ze maar hun ideologie (of hun agenda) kunnen doordrukken!
The Basics
Wij gaan het hier houden bij de feiten. En we beginnen in deze inleiding met de geografische basisfeiten, en nee, geloof me, niet iedereen is hier al in mee. Maar laat me eerst kort toelichten hoe ik dat weet.
Méér dan vijftien jaar gaf ik katholieke godsdienstles aan jongeren van de derde graad TSO, technisch secundair zoals dat vroeger heette, op campus de helix in het multiculturele Maasmechelen, zowel in de sociale richtingen, als toerisme, boekhouding-informatica & handel.
Wat me steeds opviel bij het begin van het vijfde leerjaar, - dat zijn dan zestien-zeventienjarigen die intussen toch wel al een aantal jaren godsdienstles hebben gekregen, meestal 2 uur per week, - was de ontzettend grote lacune in hun kennis over Israël en het jodendom. Als ik hen een mind map liet maken over ‘joden’, waarbij ze in een schema alles konden opschrijven waar ze aan dachten bij het woord ‘jood’, kwam het meestal niet veel verder dan zwarte jassen en krulletjes en een keppeltje, Antwerpen en dan nog wat dingen over Hitler en de Tweede Wereldoorlog. Als ik vroeg vijf joodse mensen op te schrijven uit het verleden, kwam er meestal niets. Bij een enkeling kwam dan toch wel Anne Frank, dan was ik al blij 
. Vijf bekende mensen vandaag de dag of in de moderne tijd, meestal ook geen antwoord. Op de vraag in welk land de meeste joden wonen, bij de meesten geen antwoord. Dit was ook het geval bij jongeren die Toerisme studeerden, maar Israël niet kenden, en ook niet hadden gehoord van Tel Aviv of Eilat (terwijl ze Taba in Egypte dan wel weer wisten liggen).
Misschien zal het vandaag iets anders zijn, nu er al lange tijd een oorlog woedt, en het bijna dagelijks in het nieuws voorkomt, maar toen bij het begin van het conflict een video passeerde over de campusprotesten in de VS, bleek het niet enkel hier een probleem te zijn.
En misschien nog wel erger. In een onderzoek tijdens deze campusprotesten bij 250 studenten met verschillende achtergronden die de slogan scandeerden ‘from the river to the sea’ [2], werd de vraag gesteld over welke rivier en welke zee het dan wel gaat in deze slogan.
Slechts 47% van de studenten die de slogan scandeerden, kenden het antwoord! Enkele van de alternatieve antwoorden waren de Nijl en de Eufraat, het Caribisch gebied, de Dode Zee (wat een meer is) en de Atlantische Oceaan. :-). Intussen zijn er zo al heel wat hilarische video’s gepasseerd, waarvan we je van tijd tot tijd zullen laten ‘mee genieten’ op de Facebook-pagina.
Maar hoe moeilijk is het dan niet om met elkaar in gesprek te gaan, als de meest fundamentele zaken, zoals de geografische basics, niet gekend zijn? Om een voorbeeld te geven: ‘Gaza is een openluchtgevangenis’. Ok, aan welk land of landen grenst Gaza? En hoe kan het dan een gevangenis zijn als één deel van die regio NIET aan Israël grenst? Een vraag die je je dan toch ooit eens moet stellen, als je tenminste een standpunt wil innemen in deze complexe kwestie, niet?
Daarom kregen de leerlingen van mij een eenvoudige kaart om tien plaatsen aan te duiden, laten we zeggen als een minimum aan geografische kennis om straks wat meer over Israël en het jodendom te leren. Hierbij het kaartje, om er zeker van te zijn dat iedereen op dit punt dan toch al mee is :-).
Mocht je iets niet kunnen plaatsen, dan kan je hier [3] even spieken.
Maar naast deze minimale geografische kennis, zijn er nog wel wat dingen die je over Israël en over het conflict moet weten als ‘basics’.
Mensen zijn nog steeds verwonderd te horen dat er heel wat Palestijnen in Israël wonen die niet ‘onderdrukt’ zijn - misschien frons jij nu zelf ook de wenkbrauwen? 
- en telkens leidt dit zelfs weer tot discussies. Misschien omdat men het niet graag hoort of omdat het niet in hun beeld past, maar het is het een feit dat niet kan of mag worden genegeerd. Ook daarover later meer. Dus ja, hoeveel moslims wonen er in Israël? Hoeveel joden wonen er in Palestina of de Palestijnse gebieden? Wat zijn de ‘bezette gebieden’ en wat was er in deze gebieden vóór dat ze bezet werden? Wanneer zijn deze gebieden bezet? En als je beweert dat Israël een koloniale staat is, van waar en wanneer zijn die ‘kolonisten’ dan gekomen?
Niet gekend is niet bemind. En dit is een ware stelling waar ik een aantal voorbeelden van zal geven, waaruit dan ook moge blijken dat kennis over Israël en jodendom een eerste tegengif is tegen oplaaiende jodenhaat, vermits dat die meestal gebaseerd is op simpele vooroordelen, veralgemeningen waarbij we het schaamrood op onze kaken zouden krijgen als je iets dergelijks zou zeggen over een andere groep mensen, slogans en vreemde stellingen.
Waar deze jodenhaat vandaan komt is een uiterst relevante vraag en ik wil ook graag op deze vraag ingaan in een latere bijdrage.
Maar nu eerst terug naar de ‘basics’ waarbij ik me zal beperken tot de belangrijkste en relevante feiten die door ieder kunnen worden geverifieerd. In de eerstvolgende bijdrage gaat het over het ontstaan van de staat Israël en de reacties van de omliggende Arabische landen.
Deze ontstaansgeschiedenis is de basis voor het verdere verhaal, en daarom is het zeker hier van groot belang om bij de feiten te blijven. En dat ligt voor heel wat mensen moeilijk. Laat me ter afsluiting nog eens even teruggaan naar mijn ervaring in het onderwijs.
Feiten en ideologie
Bij de laatstejaarsstudenten wordt de oorsprong en het verloop van dit conflict behandeld in de les geschiedenis. Ik behandelde het dan ook, zij het vanuit een andere invalshoek, in de lessen godsdienst. Maar ik kreeg daarbij regelmatig tegenwind van de leerlingen omdat ze het elders, in het vak geschiedenis dus, anders geleerd hadden. Als ik me dan liet vertellen hoe zij het geleerd hadden, moest ik meermaals eens goed in mijn ogen wrijven. Want, ook al gebruiken de meeste leerkrachten een handboek, dikwijls wordt er een hand-out of een samenvatting aangereikt. En op verscheidene scholen moest ik daarover dan in gesprek met de geschiedenisleraar. Als ik dan de nodige bijkomende bronnen aan hen voorstelde, waren er die de nodige aanpassingen maakten, maar bij sommigen stootte ik op de vreemde neiging om bepaalde zaken te willen verdoezelen of niet te willen uitspreken. Ik ben daar jarenlang over verbaasd geweest en kon het moeilijk geloven. Ik dacht een tijd dat elke geschiedenisleraar in eerste instantie geïnteresseerd zou zijn in historische waarheid, al kan je die benaderen vanuit verschillende hoeken, maar bepaalde feiten, daar kan je nu eenmaal niet omheen. In mijn eerste onderwijsjaren stapte ik zelfs op twee scholen naar de directie om daarover in gesprek te gaan, maar heb dat later achterwege gelaten.
Waarom willen leerkrachten toch liever de geschiedenis zo voorstellen dat die overeenkomt met een of andere ideologische voorkeur die ze hebben, ook al weten ze dat ze de waarheid een beetje verdraaien of verdoezelen?
En het zijn niet enkel geschiedenisleerkrachten (of de ‘historicus/propagandist’ waarover ik in het begin sprak). Ik ben intussen al zoveel mensen tegengekomen die hier een probleem mee lijken te hebben, dat ik soms vrees dat er een structureel probleem is. En dat er dus meer aan de hand is …
Maar goed, juist daarom gaan wij ons in de eerstvolgende bijdrage houden bij de echte basics en de ‘tegensprekelijke feiten’, die ieder kan opzoeken. En dus geen interpretaties, veronderstellingen, en - zelfs dat gaan we later tegenkomen - mogelijks in het geheim afgelegde verklaringen binnen geheime vergaderingen of genootschappen :-). We blijven, - dat beloof ik -, om de grond voor de dialoog veilig te stellen, zo dicht mogelijk bij de feiten.
Van de Nederlandse wetenschapper Frederik Buytendijk (1897-1974) is de mooie uitspraak: ‘wetenschap beoefenen is God dienen met het verstand’. Afsluitend zou ik in dezelfde geest willen voorstellen om samen op zoek te gaan naar ‘waarheid’, zoals bij het beoefenen van wetenschap, om zo de wereld te laten zien dat ook wij God liefhebben met ons verstand.
Roel Paredis
Wil je reageren of mee in gesprek gaan?
Klik op ‘Antwoorden’ beneden het artikel en registreer je om deel te nemen aan het gesprek.
[3] kaart
Ilan Pappé in een interview met Baudouin Loos in Le Soir, 29 november 1999. ↩︎
Voor meer info over de achtergrond van deze slogan: Waar komt de pro-Palestijnse slogan "Van de rivier tot de zee" vandaan en waarom ligt hij zo gevoelig? | VRT NWS Nieuws ↩︎